شناختی · vrlandmarkgame

نشانه

حافظه دیداری-مکانی، حافظه کاری، توجه دیداری

فعال موجود در CognitionVR

تمرین Landmark (نشانه) یک تمرین شناختی مبتنی بر واقعیت مجازی و بر اساس مفهوم Paired Associates Learning (PAL) است که در آن مراجع باید ارتباط میان شکل‌ها و جایگاه مکانی آن‌ها روی یک میز مجازی را به خاطر بسپارد. درمانی هدفمند برای حافظه‌ی مکانی مستقل از زاویه‌ی دید.

ویدیوی معرفی

روند تمرین

در تمرین Landmark (نشانه) ابتدا چند جایگاه مشخص روی یک میز مجازی در اختیار مراجع قرار می‌گیرد و شکل‌های مختلف در این جایگاه‌ها نمایش داده می‌شوند تا مراجع بتواند ارتباط بین شکل و موقعیت مکانی آن را به خاطر بسپارد. پس از حذف محرک‌ها، با توجه به نوع مرحله، از مراجع پرسش‌هایی مانند «این شکل کجا بود؟»، «اینجا چه بود؟»، «چه چیزی تغییر کرده است؟» یا «بین این دو شکل چه چیزی قرار داشت؟» پرسیده می‌شود و مراجع باید اطلاعات ذخیره‌شده را بازیابی کند. با پیشرفت مراحل، فاصله‌ی به‌خاطرسپاری تا یادآوری طولانی‌تر می‌شود، تعداد اشیا و جایگاه‌ها افزایش می‌یابد و عواملی مانند نمایش ترتیبی، چرخش میز، حواس‌پرتی بصری و محدودیت زمانی اضافه می‌شوند تا نیاز به حافظه دیداری-مکانی، حافظه کاری و توجه دیداری به‌تدریج افزایش پیدا کند.

هدف درمانی

هدف درمانی این تمرین، تقویت حافظه دیداری-مکانی، یادگیری ارتباط بین شیء و مکان و توانایی بازیابی اطلاعات مکانی است. (کارکردی وابسته به هیپوکامپ. نکته‌ی متمایز این تمرین، تفکیک حافظه‌ی «آلوسنتریک» (مستقل از زاویه‌ی دید فرد) از حافظه‌ی «اگوسنتریک» (وابسته به همان زاویه‌ای که فرد ایستاده) است — تمایزی که در سنجش‌های حافظه‌ی فضایی به‌طور خاص با عملکرد هیپوکامپ گره خورده.) مراجع باید بتواند موقعیت اشیا را در محیط به خاطر بسپارد، روابط مکانی میان آن‌ها را حفظ کند و پس از تغییر شرایط یا زاویه دید، اطلاعات ذخیره‌شده را به‌درستی بازیابی کند. این تمرین همچنین با درگیر کردن حافظه کاری، توجه دیداری و تشخیص تغییرات می‌تواند به‌عنوان بخشی از برنامه توان‌بخشی شناختی برای حفظ یا تقویت عملکردهای حافظه‌ای مورد استفاده قرار گیرد. تمرین مناسب برای افراد زیر است:

افراد دارای اختلال شناختی خفیف (MCI).

افراد در مراحل اولیه بیماری آلزایمر.

سالمندان دارای شکایت یا ضعف حافظه و حافظه دیداری-مکانی مرتبط با افزایش سن.

افرادی که پس از سکته مغزی دچار مشکلات حافظه یا عملکردهای شناختی شده‌اند.

افرادی که در حافظه دیداری-مکانی و یادگیری ارتباط بین اطلاعات ضعف دارند.

افتراق نقص حافظه‌ی وابسته به هیپوکامپ از سایر انواع فراموشی.

تمرین نشانه می‌تواند در مجموعه‌هایی مانند بیمارستان ها، مراکز توانبخشی شناختی، کلینیک‌های نورولوژی، مراکز کاردرمانی، مراکز توانبخشی سالمندان و مراکز بازتوانی پس از سکته مغزی مورد استفاده قرار گیرد.

راهنمای اجرا برای درمانگر

هدست واقعیت مجازی را به‌درستی روی سر مراجع قرار دهید و محیط تمرین را آماده کنید.

تمرین را از مرحله ساده‌تر شروع کنید و متناسب با عملکرد مراجع، به‌تدریج مراحل دشوارتر خواهد شد.

سنجه‌های ثبت‌شده

تفکیک خطای دقیق: شیء را می‌شناخت اما مکانش را نه؟ فریب ظاهر مشابه را خورد؟ یا فریبِ گزینه‌ی هم‌دسته را خورد.

افت عملکرد ناشی از چرخش جزیره نسبت به بدون چرخش در همان جلسه (حافظه مستقل از زاویه دید)

دقت در پرسش‌های ترتیبی و رابطه‌ای: چه تأخیر زمانی بین دیدن و یادآوری قابل تحمل است؟

علم و شواهد

«نشانه» حافظه‌ی مکانی و پیوند «شیء‑مکان» را هدف می‌گیرد — حساس‌ترین حوزه به تغییرات آغازین حافظه — به‌همراه دیدن مستقل از زاویه‌ی دید (بازنمایی آلوسنتریک).

مبنای علمی

هیپوکامپ یک «نقشه‌ی شناختی» از فضا می‌سازد (O'Keefe و Nadel، ۱۹۷۸). حافظه‌ی توپوگرافیک کوتاه‌مدت به هیپوکامپ سالم وابسته است؛ آزمون «چهار کوه» (Hartley و همکاران، ۲۰۰۷) دقیقاً همین را با تغییر زاویه‌ی دید می‌سنجد. نشانه با چرخاندن جزیره میان دیدن و پاسخ، بیمار را وادار می‌کند جای اشیا را مستقل از خود به یاد بسپارد.

کاربرد در مسیر درمان شناختی

اختلال شناختی خفیف و مراحل آغازین آلزایمر، فراموشی مکانی سالمندی و آسیب حافظه پس از سکته، هدف این تمرین‌اند. تفکیک خطاها (شیء را می‌شناخت ولی جایش را نه؟ فریبِ شیء شبیه را خورد؟) و میزان افت با چرخش جزیره، نیمرخ دقیق نقص حافظه را می‌سازد.

شواهد واقعیت مجازی و دیجیتال

آزمون جهت‌یابی مبتنی بر واقعیت مجازی توانست اختلال شناختی خفیف را با تکیه بر قشر آنتورینال تفکیک کند (Howett و همکاران، ۲۰۱۹)، و آزمون چهار کوه حساسیت بالایی برای آلزایمر پیش‌بالینی نشان داده است (Chan و همکاران، ۲۰۱۶).

این تمرین ابزار کمک‌توانبخشی است، نه جایگزین ارزیابی و درمان بالینی؛ انتخاب برنامه و تفسیر نتایج بر عهده‌ی تیم درمان است.

تمایزِ حافظه‌ی آلوسنتریک (مستقل از زاویه‌ی دید) از حافظه‌ی اگوسنتریک (وابسته به زاویه‌ی دید) محورِ شناخته‌شده‌ای در نوروسایکولوژیِ حافظه‌ی فضایی است (Burgess، ۲۰۰۶)؛ نسخه‌ی آسیب‌پذیرترِ حافظه‌ی آلوسنتریک معمولاً با عملکردِ هیپوکامپ و قشرِ آنتورینال گره خورده است.

منابع

O'Keefe J, Nadel L. The Hippocampus as a Cognitive Map. Oxford University Press; 1978.
Hartley T, Bird CM, Chan D, et al. The hippocampus is required for short-term topographical memory in humans. Hippocampus. 2007;17(1):34–48. doi:10.1002/hipo.20240
Howett D, et al. Differentiation of mild cognitive impairment using an entorhinal cortex-based test of virtual reality navigation. Brain. 2019;142(6):1751–1766. doi:10.1093/brain/awz116
Chan D, et al. The 4 Mountains Test: a short test of spatial memory with high sensitivity for the diagnosis of pre-dementia Alzheimer's disease. Journal of Visualized Experiments. 2016;(116):e54454. doi:10.3791/54454
Burgess N. Spatial memory: how egocentric and allocentric combine. Trends in Cognitive Sciences. 2006;10(12):551–557. doi:10.1016/j.tics.2006.10.005