شناختی · vrlandmarkgame

نشانه

چه چیزی کجا بود؟ — حافظه‌ی مکان‌ها

فعال موجود در CognitionVR

روی جزیره‌ی مینیاتوری، اشیای کوچک جای می‌گیرند؛ بعد مه همه‌چیز را می‌پوشاند، گاه جزیره می‌چرخد و سؤال‌ها می‌آید — کجا بود، چه بود، چه چیزی عوض شد، یا کدام زودتر آمد. درمانی هدفمند برای حافظه‌ی مکانی مستقل از زاویه‌ی دید.

روند بازی

روی میز، جزیره‌ی مینیاتوری دل‌انگیزی با فانوس دریایی، کلبه، آسیاب و اسکله قرار دارد. اشیای کوچک روی نقطه‌های نشان‌دار جزیره ظاهر می‌شوند؛ بعد مه، جزیره را می‌پوشاند. حالا سؤال‌ها می‌آید: «صدف کجا بود؟»، «کنار آسیاب چه بود؟»، «چه چیزی جابه‌جا شده؟»

در سطح‌های پیشرفته، فاصله‌ی به‌خاطرسپاری تا یادآوری طولانی‌تر می‌شود، اشیای بسیار شبیه برای فریب اضافه می‌شوند، و جذاب‌تر از همه: جزیره بین دیدن و پاسخ می‌چرخد — یعنی باید جای اشیا را مستقل از زاویه‌ی دید خود به خاطر سپرد؛ همان مهارتی که برای مسیریابی در دنیای واقعی حیاتی است.

پرسش‌ها به همین‌جا ختم نمی‌شوند: گاهی از ترتیب آمدن دو شیء نسبت به هم پرسیده می‌شود و گاهی از جایگاه میان دو شیء. در سطح‌های سخت‌تر، در زمان انتظار زیر مه، کار جانبی کوچکی هم به بیمار داده می‌شود تا نتواند پاسخ را در ذهن مرور کند.

کاربرد حرکتی مکمل

جزیره‌ی حافظه و میز پاسخ در دو نیم‌فضای جداگانه قرار می‌گیرند؛ همین پیوند شیء‑مکان، بیمار را وادار می‌کند بین به‌خاطرسپردن و پاسخ‌دادن، گردن و نگاهش را واقعاً بچرخاند.

هدف درمانی

نشانه حافظه‌ی مکانی و پیوند شیء‑مکان را هدف می‌گیرد — کارکردی وابسته به هیپوکامپ. نکته‌ی متمایز این تمرین، تفکیک حافظه‌ی «آلوسنتریک» (مستقل از زاویه‌ی دید فرد) از حافظه‌ی «اگوسنتریک» (وابسته به همان زاویه‌ای که فرد ایستاده) است — تمایزی که در سنجش‌های حافظه‌ی فضایی به‌طور خاص با عملکرد هیپوکامپ گره خورده.

اختلال شناختی خفیف و مراحل آغازین آلزایمر
فراموشی مکانی سالمندی و آسیب‌های حافظه پس از سکته
افتراق نقص حافظه‌ی وابسته به هیپوکامپ از سایر انواع فراموشی

راهنمای اجرا برای درمانگر

«نشانه» اکنون برای استفاده‌ی بالینی آماده است. طراح مرحله ۲۹ پارامتر در اختیار می‌گذارد.

با نمایش هم‌زمان همه‌ی اشیا و چرخش صفر درجه شروع کنید؛ چرخش جزیره را فقط پس از عملکرد پایدار بیمار اضافه کنید.

سنجه‌های ثبت‌شده

تفکیک سه‌گانه‌ی خطا: شیء را می‌شناخت ولی جایش را نه؛ شیء را اشتباه شناخت؛ یا فریبِ گزینه‌ی هم‌دسته را خورد
هزینه‌ی آلوسنتریک: افت دقت پرسش‌های با چرخش دیدگاه نسبت به بدون چرخش، در همان جلسه
دقت در پرسش‌های ترتیبی و رابطه‌ای

علم و شواهد

«نشانه» حافظه‌ی مکانی و پیوند «شیء‑مکان» را هدف می‌گیرد — حساس‌ترین حوزه به تغییرات آغازین حافظه — به‌همراه دیدن مستقل از زاویه‌ی دید (بازنمایی آلوسنتریک).

مبنای علمی

هیپوکامپ یک «نقشه‌ی شناختی» از فضا می‌سازد (O'Keefe و Nadel، ۱۹۷۸). حافظه‌ی توپوگرافیک کوتاه‌مدت به هیپوکامپ سالم وابسته است؛ آزمون «چهار کوه» (Hartley و همکاران، ۲۰۰۷) دقیقاً همین را با تغییر زاویه‌ی دید می‌سنجد. نشانه با چرخاندن جزیره میان دیدن و پاسخ، بیمار را وادار می‌کند جای اشیا را مستقل از خود به یاد بسپارد.

کاربرد در مسیر درمان شناختی

اختلال شناختی خفیف و مراحل آغازین آلزایمر، فراموشی مکانی سالمندی و آسیب حافظه پس از سکته، هدف این تمرین‌اند. تفکیک خطاها (شیء را می‌شناخت ولی جایش را نه؟ فریبِ شیء شبیه را خورد؟) و میزان افت با چرخش جزیره، نیمرخ دقیق نقص حافظه را می‌سازد.

شواهد واقعیت مجازی و دیجیتال

آزمون جهت‌یابی مبتنی بر واقعیت مجازی توانست اختلال شناختی خفیف را با تکیه بر قشر آنتورینال تفکیک کند (Howett و همکاران، ۲۰۱۹)، و آزمون چهار کوه حساسیت بالایی برای آلزایمر پیش‌بالینی نشان داده است (Chan و همکاران، ۲۰۱۶).

این تمرین ابزار کمک‌توانبخشی است، نه جایگزین ارزیابی و درمان بالینی؛ انتخاب برنامه و تفسیر نتایج بر عهده‌ی تیم درمان است.

تمایزِ حافظه‌ی آلوسنتریک (مستقل از زاویه‌ی دید) از حافظه‌ی اگوسنتریک (وابسته به زاویه‌ی دید) محورِ شناخته‌شده‌ای در نوروسایکولوژیِ حافظه‌ی فضایی است (Burgess، ۲۰۰۶)؛ نسخه‌ی آسیب‌پذیرترِ حافظه‌ی آلوسنتریک معمولاً با عملکردِ هیپوکامپ و قشرِ آنتورینال گره خورده است.

منابع

O'Keefe J, Nadel L. The Hippocampus as a Cognitive Map. Oxford University Press; 1978.
Hartley T, Bird CM, Chan D, et al. The hippocampus is required for short-term topographical memory in humans. Hippocampus. 2007;17(1):34–48. doi:10.1002/hipo.20240
Howett D, et al. Differentiation of mild cognitive impairment using an entorhinal cortex-based test of virtual reality navigation. Brain. 2019;142(6):1751–1766. doi:10.1093/brain/awz116
Chan D, et al. The 4 Mountains Test: a short test of spatial memory with high sensitivity for the diagnosis of pre-dementia Alzheimer's disease. Journal of Visualized Experiments. 2016;(116):e54454. doi:10.3791/54454
Burgess N. Spatial memory: how egocentric and allocentric combine. Trends in Cognitive Sciences. 2006;10(12):551–557. doi:10.1016/j.tics.2006.10.005