شناختی · vrtrailgame

زنجیره

عملکرد اجرایی، توجه دیداری، انعطاف پذیری شناختی

فعال موجود در CognitionVR

تمرین Trail یک تمرین شناختی مبتنی بر واقعیت مجازی و برگرفته از آزمون Trail Making Test (TMT) است که در آن مراجع باید گوی‌های حاوی اعداد، حروف یا سایر ویژگی‌ها را بر اساس قوانین مشخص و به ترتیب صحیح به یکدیگر متصل کند.

ویدیوی معرفی

روند تمرین

در تمرین Trail، مجموعه‌ای از گوی‌های حاوی اعداد، حروف یا ویژگی‌های مختلف در فضای سه‌بعدی مقابل مراجع قرار می‌گیرد و او باید با پیدا کردن محرک‌های هدف، آن‌ها را بر اساس قانون تعیین‌شده به یکدیگر متصل کند. مراجع در طول تمرین باید توانایی توالی‌یابی (Sequencing) خود را به کار بگیرد و محرک‌ها را در ترتیب صحیح دنبال کند؛ برای مراجعینی که با حروف راحت نیستند، حالت «از کوچک به بزرگ» همان تمرین را بدون حروف اجرا می‌کند. یک حالت دیگر، هر عدد را در دو رنگ نشان می‌دهد و از مراجع می‌خواهد فقط با تناوب همان رنگ پیش برود — نسخه‌ی «مسیریابی رنگی» (Color Trails Test)، که چون به خواندن حروف وابسته نیست، برای مراجعین کم‌سواد هم مناسب است. در مراحل پیشرفته‌تر، قوانینی مانند تناوب اعداد و حروف، تناوب رنگ یا اندازه، اجرای معکوس (Reverse) و حالت های محاسباتی نیز به تمرین اضافه می‌شوند. با افزایش تعداد گوی‌ها و ورود محرک‌های گمراه‌کننده، جست‌وجوی دیداری، انتخاب محرک مناسب و انعطاف پذیری شناختی نیز بیشتر به چالش کشیده می‌شوند.

هدف درمانی

هدف درمانی تمرین Trail تقویت عملکردهای اجرایی، انعطاف‌پذیری شناختی و توجه دیداری است. مراجع در طول تمرین باید محرک‌های هدف را در فضای سه‌بعدی جست‌وجو کرده، ترتیب آن‌ها را تشخیص دهد، قوانین اتصال را به خاطر بسپارد و در صورت تغییر قانون، راهبرد خود را با شرایط جدید تطبیق دهد؛ بنابراین توانایی توالی‌یابی (Sequencing)، سرعت پردازش ، کنترل توجه و جستجوی دیداری نیز درگیر می‌شوند.

این تمرین می‌تواند به‌عنوان بخشی از برنامه‌های توانبخشی شناختی برای افرادی با ضعف در عملکردهای اجرایی و توجه، از جمله افراد مبتلا به بیش فعالی یا ADHD، اختلالات یادگیری خاص sLD، آسیب مغزی اکتسابی و TBI، سکته مغزی، اختلال شناختی خفیف (MCI)، پارکینسون و مولتیپل اسکلروزیس (MS) مورد استفاده قرار گیرد و در بیمارستان ها، مراکز توانبخشی شناختی، کاردرمانی، نورولوژی و مراکز توانبخشی پس از آسیب مغزی یا سکته قابل استفاده است.

راهنمای اجرا برای درمانگر

با حالت عددی شروع کنید؛ پیش از رفتن به حالت تناوب عدد-حرف یا رنگی، از عملکرد پایدار مراجع در حالت ساده مطمئن شوید.

سنجه‌های ثبت‌شده

سرعت هر گام و کل زنجیره
خطاها به‌تفکیک نوع: انتخاب خارج از ترتیب، انتخاب محرک گمراه کننده
نسبت سرعت حالت تناوبی به حالت ساده (سنجش انعطاف پذیری شناختی)
کارایی پویش بینایی

علم و شواهد

«زنجیره» سرعت پردازش، جست‌وجوی بینایی و — در حالت یک‌درمیان — جابه‌جایی ذهنی میان دو دنباله را تمرین می‌دهد؛ همان شاخص‌هایی که آزمون کاغذی کلاسیک می‌سنجد.

مبنای علمی

این تمرین نسخه‌ی سه‌بعدی «آزمون مسیریابی» (Trail Making Test) است که Reitan (۱۹۵۸) برای نشان‌دادن آسیب مغزی به‌کار برد و ریشه‌اش در آزمون‌های ارتش برمی‌گردد (Armitage، ۱۹۴۶). بخش B (یک‌درمیان عدد/حرف) به جابه‌جایی تکلیف، حافظه‌ی کاری و کنترل تداخل وابسته است (Sánchez-Cubillo و همکاران، ۲۰۰۹)؛ نسبت زمان B به A، شاخص خالص انعطاف اجرایی است.

کاربرد در مسیر درمان شناختی

کندی پردازش (شایع در ام‌اس و پس از سکته)، مه‌آلودگی ذهنی پس از شیمی‌درمانی و افت توجه در سالمندی، هدف این تمرین‌اند. درمان از زنجیره‌های کوتاه عددی آغاز و به حالت یک‌درمیان می‌رسد؛ ثبت خودکار نسبت B/A در هر جلسه، روند انعطاف ذهنی را نشان می‌دهد.

شواهد واقعیت مجازی و دیجیتال

فراتحلیل روایی هم‌زمان ارزیابی کارکرد اجرایی با واقعیت مجازی، هم‌بستگی معنادار سنجه‌های VR با آزمون‌های سنتی را در زیرمؤلفه‌های انعطاف، توجه و بازداری نشان داد (Borgnis و همکاران، ۲۰۲۴).

این تمرین ابزار کمک‌توانبخشی است، نه جایگزین ارزیابی و درمان بالینی؛ انتخاب برنامه و تفسیر نتایج بر عهده‌ی تیم درمان است.

حالتِ رنگیِ این تمرین از منطقِ «آزمونِ مسیریابیِ رنگی» (Color Trails Test) پیروی می‌کند — نسخه‌ای از آزمونِ مسیریابی که به‌جای حروف از دو رنگ استفاده می‌کند و به همین دلیل، برای مراجعینی که سوادِ خواندنِ پایینی دارند یا زبانِ مادری‌شان فارسی نیست، جایگزینی عادلانه‌تر است (D'Elia، Satz، Uchiyama & White، ۱۹۹۶).

منابع

Reitan RM. Validity of the Trail Making Test as an indicator of organic brain damage. Perceptual and Motor Skills. 1958;8(3):271–276. doi:10.2466/pms.1958.8.3.271
Armitage SG. An analysis of certain psychological tests used for the evaluation of brain injury. Psychological Monographs. 1946;60(1):i–48. doi:10.1037/h0093567
Sánchez-Cubillo I, Periáñez JA, Adrover-Roig D, et al. Construct validity of the Trail Making Test: role of task-switching, working memory, inhibition/interference control, and visuomotor abilities. Journal of the International Neuropsychological Society. 2009;15(3):438–450. doi:10.1017/S1355617709090626
Borgnis F, et al. Concurrent validity of virtual reality-based assessment of executive function: a systematic review and meta-analysis. Neuropsychology Review. 2024. doi:10.1007/s11065-024-09657-z
D'Elia LF, Satz P, Uchiyama CL, White T. Color Trails Test: Professional Manual. Odessa, FL: Psychological Assessment Resources; 1996.